TARSUS ATATÜRK LİSESİ REHBERLİK VE PSİKOLOJİK DANIŞMANLIK SERVİSİ
EĞİTİMDE REHBERLİĞİN YERİ
Bireyde meydana gelen davranış değişikliklerinin bir kısmı rastlantılarla ve kendiliğinden gerçekleşir. Bir kısmı ise yetişkinler tarafından planlı ve kasıtlı olarak gerçekleştirilir. Bireyde toplumca istenen davranışları geliştirme sürecine “eğitim” adı verilmektedir.
Eğitimin amacı, genel anlamda bireyin özünü gerçekleştirmesine ve topluma yararlı olmasına yardımcı olmaktır.
Ancak, toplumsal değişme hızının gittikçe artması üzerine, bireylerin bilgi ve varolan duruma uyum gösteren kimseler olarak değil, hızla değişen ve karmaşık hale gelen toplumda ortaya çıkmakta olan sorunlarla baş edebilecek ve durmadan değişen çevresine uyum gösterebilecek kimseler olarak yetiştirilmeleri gereği daha çok hissedilmektedir.
İnsan geniş bir öğrenme ve problem çözme gücü sayesinde bir ihtiyacını karşılamada eski davranış biçimleri işe yaramayınca yenisini geliştirme imkanına sahiptir. Ayrıca, kendi deneyimleri yanında başkalarının deneyimlerinden de yararlanabilir.
Kişiyi huzursuz eden durumun ne olduğu kesin bir biçimde tamamlanamazsa çözümü için doğru yaklaşımda bulunulamaz. Güçlüğün doğru tanımlanması yanında sorunla ilgili konuda yeterli bilgi sahibi olmak da gereklidir. Yeterli bilgi toplandıktan sonra, güçlüğü gidereceği düşünülen davranış tarzları formüle edilir ve en iyi çözüme götüreceği düşünülen seçenekten bağlanarak mevcut seçenekler yürürlüğe konur. Eğer tutulan yol güçlüğü gidermede etkili olmuş ise o yolda devam edilir.
Fiziksel ve toplumsal yaşamla ilgili olgulardan kaynaklanan sorunların ve bunlara bulunmuş çözüm yollarının tanıtılması ve karşılaşılabilecek yeni sorunlara çözüm bulabilme becerilerinin geliştirilmesi, okullarda çeşitli ders konularının amacını oluşturmaktadır. Ancak, bir kimsenin kendi yaşamında karşılaştığı kişisel sorunlar hiçbir dersin konusu değildir. Bu “Rehberlik ve Psikolojik Danışma” adı verilen servislerin işidir.
Rehberlik ve psikolojik danışma bireye kişisel sorunlarının çözümü için gerekli olan olgusal bilgileri sağlayan kişinin isteklerini ve imkanlarını çeşitli özelliklerini tanımasına yardımcı olan ve nihayet bu bilgilerden yararlanarak özünü gerçekleştirmesine vardım eden bir hizmet alanıdır.
Rehberlik hizmetleri birinci derecede, bireylerin “karar verme” sorunlarına yardımcı olmaktır. İnsan hayatı boyunca pek çok konuda karar verir. Bazı konularda verilen kararlar bütün hayatı etkileyecek güce sahip olabilir. Böyle dönemlerde insan kaygı ve bunalım yaşayabilir; yalnız olgusal bilgiye değil, psikolojik desteğe de ihtiyaç duyabilir. Rehberlik ve psikolojik danışma bireylere bu desteği sağlamaya çalışır.
Öğrenci Kişilik Hizmetleri
Eğitimin, öğretmen ve yönetim gibi geleneksel iki işlevinin yanında gelişmekte olan bir işlevi de “Öğrenci Kişilik Hizmetleri” dir. Öğrenci Kişilik Hizmetleri genellikle öğrencilerin barınma, beslenme, sağlık, serbest zamanları değerlendirme gibi ihtiyaçlarını giderecek yardımlar yanında, onların gizilgüçlerini geliştirme yetenek ve ilgilerine uygun okul ve meslek seçme, insanlarla daha iyi ilişkiler kurabilme gibi kişilerin gelişme ve uyumuna ilişkin sorunların çözümü için onlara yapılacak yardımları kapsamaktadır. Öğrenci kişilik hizmetlerinin amacı, öğrencinin eğitim ortamından en yüksek düzeyde yarar sağlayabilmesi için gerekli imkanları hazırlamak ve var olan engelleri kaldırmaktır. Bu durumda Öğrenci kişilik hizmetlerinin, eğitim kurumlarında öğretim ve yönetim faaliyetlerinin amacına ulaşmasına yardımcı olan faaliyetler olduğunu söyleyebiliriz. Rehberlik de, öğrenci kişilik hizmetleri bünyesinde yer alan ve daha çok öğrencinin kişilik gelişimi ile ilgilenen bir hizmet alanıdır.
Rehberliğin Tanımı
Rehberliğin bireyde gerçekleştirmeye çalıştığı amaçları şu şekilde özetlenebilir :
Bireyin ;
* Kendini tanıması,
* Çevrede kendisine açık olan fırsatları öğrenmesi,
* Gizilgüçlerini geliştirmesi,
* Çevresine uyum sağlaması.
Belirtilen bu amaçların ilk ikisi, bireyin kendisi ve çevresi hakkında doğru ve ayrıntılı bilgi edinmesi gereğini vurgulamaktadır. Bireyin kendini tanıması ile, beden ve zihin yeteneklerini, hoşlandığı ve hoşlanmadığı faaliyetleri, psikolojik ihtiyaçlarını, hayattan neler beklediğini, tutum ve değerlerini tanıması kastedilmektedir. Kişinin kendini tanımasına yardımcı olmak rehberliğin birinci işlevidir
Bireye toplumda açık gelişme olanakları ve uyması gereken kurallar hakkında bilgi verme rehberlisin bir diğer işlevidir.
Rehberliğin en önemli işlevi bireyin kendisi ve çevresi hakkında edindiği bilgileri özümlemesine ve doğru sağlıklı tercihler yapabilen bir kişi olmasına yardımcı olmaktır. Bu da “Psikolojik Danışma” adı verilen bireysel ya da grupla yürütülen özel bir etkileşim yöntemi ile gerçekleştirilen bir hizmettir.
Rehberlik ve psikolojik danışma alanında başlangıçtan itibaren gerçekleştirilen gelişmeler göstermektedir ki bireysel ilgi ve psikolojik etkileşim olmadan yapılan yardımlar pek etkili olmamaktadır. Rehberliğin bilgi verme hizmetlerinin bile tek yönlü bilgi aktarımı olmaktan çıkıp duygusal bir ilişki çerçevesinde yürütülmesi, bilgilerin benimsenmesi açısından büyük önem taşımaktadır. Bugün rehberlik deyince daha çok kişiye bilgi verme hizmetleri anlaşılmakta, kişinin bu bilgilere karşı tutumunun tartışılması ve bilgilerin benlik tasarımına mal edilerek davranışı etkileyecek hale gelmesine yardım işi ise psikolojik danışma hizmetlerine özgü sayılmaktadır.
Özetle diyebiliriz ki, insan kendini geliştirme çabasını sürdürürken önemli ya da önemsiz farkında olmadan bir takım tercihler yapmakta kararlar almaktadır. Kişilerin karar verirken daha çok bilinçli ve daha az gelişigüzel davranmasına dış baskılardan ve iç çatışmalardan arınık olmasına yardımcı olmak rehberliğin en önemli amacıdır. Bireyin küçük ve önemsiz gibi görünen kararlarında bile mümkün olduğu kadar zengin ve doğru bilgiye dayanmasına, iç çatışmalarından haberli olmasına, göremediği seçenekleri görmesine ve giderek sorunlarını kendi başına çözebilen bir kişi haline gelmesine yardım etmek rehberliğin başlıca hedefini oluşturmaktadır.
Buraya kadar yapılan açıklamalardan sonra rehberliği şöyle tanımlayabiliriz: “Rehberlik bireye kendini anlaması çevredeki olanakları tanıması ve doğru kararlar vererek özünü gerçekleştirebilmesi için varılan sistematik ve profesyonel bir vardım sürecidir”
Burada “birey” sözcüğü ile, rehberlik yardımından yararlanabilecek herkes kastedilmektedir.
“Yardım” kavramı ile kastedilen, bireye çeşitli seçenekleri tanıtmak ve en uygun olanı seçmesi için gerekli değerlendirmeyi yapabilecek hale gelmesine çalışmaktır.
İsabetsiz seçimlerin bilgisizlikten ve birtakım iç çatışmalardan kaynaklandığı düşünülürse, bireye yapılacak yardım, her şeyden önce onu gerek kendisi gerekse çevre olanakları hakkında bilgi sahibi yapmakla gerçekleşebilecektir. Rehberlik, danışana belli bir yol gösterip o yolu izlemesini istemek değil çeşitli yolların avantajlı ve dezavantajlı yönlerini tartışıp kendisine uygun olanı seçebilmede bireye yardımcı olmaktır
REHBERLİK SERVİSLERİ:
Bir rehberlik örgütünde bulunan başlıca servis birimleri şunlardır:
BİREYİ ( ÖĞRENCİYİ) TANIMA
BİLGİ VERME
PSİKOLOJİK DANIŞMA
REHBERLİĞİN ORTAYA ÇIKMASINI GEREKTİREN GELİSMELER:
Rehberlik hizmetlerinin ortaya çıkışında, teknolojik gelişmelerden kaynaklanan bazı toplumsal sıkıntıların, beliren yeni ihtiyaçların önemli rolü olmuştur. Aşağıda, rehberliğin ortaya çıkmasına yol açan toplumsal, düşünsel ve bilimsel gelişmelere değinilmiştir.
Meslek Seçiminin Zorlaşması:
Teknolojik gelişme ile birlikte ortaya çıkan endüstrileşme ve kentleşme olgusu, rehberlik ve psikolojik danışma hizmetlerini ortaya çıkaran koşulların başında gelmektedir. Endüstrileşme, çalışma hayatında çok köklü değişiklikler meydana getirmiştir. Bunların en önemlisi meslek çeşidinin hızla artması ve uzmanlaşmanın gelişmesidir. Bu da meslek seçme durumunda olan bir gencin karşısında seçeneklerin artmasına yol açmıştır. Gerçi bir kimsenin dikkate alacağı seçenek sayısı gördüğü eğirimle sınırlıdır ama en olumsuz koşullarda bile kişinin önünde birden fazla seçenek bulunabilir. Ancak kişinin meslekleri algılayabilmesi ve kendisine uygun olanı seçebilmesi için onları yakından tanıması gereklidir.
Bireysel Farkların Eğitimde Dikkate Alınmasının Zorunluluğu:
Teknolojinin gelişmesi ve. demokrasi ideallerinin benimsenmesi ile temel eğitim toplumda bütün bireylere zorunlu hale getirilmiştir. Temel eğitimin yaygınlaştırılması, toplumun çok değişik kesimlerinden gelen yetenek, ilgi, değer ve eğitim ihtiyacı birbirinden farklı bireylerin aynı sınıflarda toplanmalarına yol açmıştır. Farklı öğretim programlarına, uygun öğrencilerin yerleştirilmesi için psikolojik incelemelerin yapılmasını ve öğrencilerin niteliklerine uygun programlara kendiliklerinden yönelmelerini sağlamak üzere rehberlik ve psikolojik danışma hizmetlerine gerek görülmüştür.
İlerici Eğitim Anlayışının Benimsenmesi:
“İlerici eğitim” anlayışında, eğitimin merkezini artık öğretmen ya da konular değil, öğrenen bir varlık olarak öğrenci almaktadır. Öğrenciden hız alan bu eğitim anlayışı, onu duygu, düşünce ve değerleri ile bir bütün olarak görmektedir. öğretimde ilgi, öğrencinin öğrenim yaşantılarına odaklaşmıştır. Öğretmen, öğrencisinin her türlü gelişim sorunu ile ilgilenme ve öğretim etkinliklerini onun ilgi ve ihtiyaçlarına uyarlama sorumluluğunu duymaktadır.
Demokratik Toplumlarda Bireylere Tanınan Seçme Özgürlüğü:
Çağdaş toplumların benimsediği demokratik yaşama biçimi de rehberliği gerekli kılan koşulların başında gelmektedir. Demokratik toplumlarda, hiç olmazsa ilke olarak, her bireye eğitim görme ve toplumdaki meslek ya da sosyal sınıf hiyerarşisinin en üst basamaklarına yükselme hakkı tanınmıştır. Ancak, bireylerin eğitim olanaklarından yararlanabilmeleri, sahip oldukları ekonomik olanaklar ve içinde yaşadıkları çevrenin kültürel değerleri yani eğitime verilen önem ile sınırlıdır. Demokratik toplumlarda bir kimse çok çalışarak ve mevcut olanaklarını kullanarak yeteneklerini geliştirebilir ve toplumsal konumunu ilerletebilir. Toplumumuzda, eğitim yoluyla durumunu geliştirme özlemleri yaygın bir değer olarak gözlenmektedir. Böyle bir özlemin gerçekleşebilmesi için bireyin toplumda kendisine açık fırsatları görebilmesi ve bunları değerlendirebilmesi gerekir. Bireylerin seçme özgürlükleri arttıkça, karar verme durumunda sorumlulukları da artmaktadır. Doğru karar verme sorumluluğu ile karşılaşan bir kimse seçenekleri daha yakından tanımak istemekte ve profesyonel bir yardıma ihtiyaç duymaktadır.
Demokratik Yaşamın Karar Verme Gücüne Sahip Bireyler Gerektirmesi:
Gelişen teknoloji daha çok yetişmiş insan gücü gerektirmekte, demokratik yaşam daha bilinçli, tercihlerini daha akıllıca yapabilen bireylere ihtiyaç göstermektedir. Doğru karar verme, gücü aile de, okulda ve diğer çevrede bireyin diğer bireylerle ilişkilerinde karşılâştığı seçme ve l:arar verme fırsatlarında getirdiği deneyimlerle gelişmektedir. Rehberlik ve psikolojik danışma bireye karar durumlarında planlı ve sistemli yardımlar sağlayarak, onun karar verme becerisini geliştirmesine katkıda bulunmaktadır.
Eğitimde Bireyin Duygusal Yönüne Verilen Önemin Giderek Artması:
İnsan düşünen ve duyan bir varlıktır. Ancak, eğitimde insanın bilişsel yönüne fazlaca önem verildiği buna karşılık duyuşsal yönünün ihmal edildiği görülmektedir. Öğretmenler genellikle öğrenciyi sadece öğrenen, zihinsel bir varlık olarak görmekte, tüm sorunlara akıl ve mantıkla yaklaşmasını beklemektedirler (Arbuckle, 1961 ).
İnsanın bir bütün olarak gelişmesi, duyuşsal dünyasının da anlaşılmasını ve geliştirilmesini gerekli kılar. Bir kimsede davranış değişikliği olabilmesi için kişinin önce o davranışının gerisindeki duyguyu fark edip yaşaması gerekir. Eğer kişi tam olarak fonksiyonda bulunacaksa önce kendini bütün yönleri ile algılaması gerekmektedir. Bu gün davranışların gerisinde bilinçli ya da bilinç dışı duyguların varlığı kabul edilmekte, bunların bastırılmadan, tam olarak yaşanmasının psikolojik sağlık için gerekli olduğu kabul edilmektedir. Duyguların incelenmesi ve yaşanması ise psikolojik danışma hizmetlerinin sağladığı bir yardımdır.
Psikometride Gelişmeler:
Bireylerin kendilerini tanımalarına yardım hizmeti olan rehberliğin gelişmesinde psikometri alanındaki çatışmaların önemli katkıları olmuştur. İnsanlar arasında sayılamayacak kadar çok yönden farklar olduğu her zaman ve herkes tarafından bilinen bir gerçektir. Psikometri, bu özelliklerin bilimsel yollarla ölçülmeye başlanmasıyla birlikte önem kazanmıştır.
Akıl Sağlığına Verilen Önemin Artması:
Gelişmiş demokratik toplumlarda insana verilen değer, bireyin akıl sağlığının korunması için yapılan girişimlerde de kendini göstermiştir.
Rehberlik ve psikolojik danışma hizmetleri öğrencilerin kişilik gelişimleri için en uygun ortamı yaratma yolundaki çalışmaları ile akıl sağlığının korunmasına ve geliştirilmesine en önemli katkıyı sağlamaktadır. Öte yandan bireylerin akıl sağlığını koruma gereğinin hissedilmesi okullarda psikolojik danışma hizmetlerinin gelişmesine olanak sağlamıştır.
REHBERLİĞİN DAYANDIĞI İLKELER :
Rehberlik hizmetlerinin yürütülmesinde göz önünde bulundurulması gereken bazı ilkeler vardır.
Bunlar;
ü Her birey seçme özgürlüğüne sahiptir,
ü İnsan, saygıya değer bir varlıktır,
ü Rehberlik hizmetlerinden yararlanmak isteğe bağlıdır.
ü Rehberlik hayat boyu yararlanılabilecek bir hizmettir,
ü Rehberlik ve psikolojik danışma hizmetlerinde gizlilik esastır,
ü Rehberlik tüm öğrencilere açık bir hizmettir,
ü Rehberlik ve psikolojik danışma hizmetleri eğitimin ayrılmaz bir parçasıdır.
ü Rehberlik ve psikolojik danışma hizmetlerinde bireysel farklara saygı esastır.
ü Rehberlik ve psikolojik danışma hem bireye hem de topluma karşı sorumludur.
ü Rehberlik ve psikolojik danışma hizmetleri ilgililerin işbirliği ile yürütülmelidir.
Hürriyet ERÇEN
Tarsus Atatürk Lisesi
Psikolojik danışman